Türkçe anlatının varsayılanı -di'li geçmiştir: "Kapıyı açtı." Okur birkaç cümle sonra onu fark etmez olur. Şimdiki zaman ("Kapıyı açıyor") ilk başta daha çok göze batar, sonra o da kaybolur. Türkçenin bir de üçüncü seçeneği var: -miş'li geçmiş ("Kapıyı açmış"), masalların ve aktarılan olayların zamanı. Hiçbiri daha doğru değil; okurla anlatıcı ve olaylar arasında farklı bir ilişki kurarlar.
Kısaca: geçmiş zaman düşünmeye yer açar, şimdiki zaman dar ve anlık bir pencere verir. Anlatıcının ne kadar bildiğine uyan zamanı seç.
-di'li geçmiş ne verir
Geçmiş zaman, hikâyenin olup bittiğini ve birinin onu anlattığını ima eder. Bu küçük gerçek pek çok kapı açar. Anlatıcı yorum yapabilir, ipucu bırakabilir, sıkıcı bir haftayı tek cümlede geçip tek bir dakikada yavaşlayabilir. "O zaman bilmiyordum ki…" diyebilir ve okur bunu kabul eder. Uzun zaman atlamaları ve birden fazla bakış açısı da doğal durur; destansı ve tarihi romanların çoğunun geçmiş zamanı seçmesinin bir sebebi bu.
Şimdiki zaman ne verir
Şimdiki zaman okuru anın içine koyar, sonra ne olacağına dair bir güvence vermez. Belirsizlik ve baskı üzerine kurulu hikâyelere uyar. Suzanne Collins'in Açlık Oyunları birinci tekil şahıs ve şimdiki zamanla anlatılır; gerilimin büyük kısmı Katniss'in bizden fazlasını bilmemesinden gelir. Hilary Mantel'in Wolf Hall ise uzun bir tarihi romandır ve şimdiki zamanla yazılmıştır; burada etkisi hız değil, Cromwell'in zihnine yakınlıktır.
Bedeli esneklik. Zamanı özetlemek, geçmişe dönmek ve düşünmek daha fazla özen ister; şimdiki zamanla anlatan biri birden "Sonra anlayacaktım" derse kurduğun pencere kırılır.
-miş'li anlatım: bilerek kullanılırsa güçlü
Bütün bir romanı -miş'le yazmak nadirdir ve yorucu olabilir, çünkü sürekli "duyduğuma göre" havası taşır. Ama masalsı bir ses, bir söylenti, karakterin hatırlamadığı ya da başkasından duyduğu bir bölüm için çok etkilidir. Bir bölümü kasıtlı olarak -miş'e geçirmek, okura "bu anlatılanın doğruluğundan emin değiliz" diye fısıldar; güvenilmez anlatıcı kuran yazarlar için kullanışlı bir araç.
Zaman ve bakış açısı birlikte çalışır
Birinci tekil şimdiki zaman, anlık yazılan bir günlük gibidir; üçüncü tekil geçmiş, anlatılan bir hikâye gibi; birinci tekil geçmiş ikisinin arasında durur, genç hâline bakan bir yetişkin sesiyle. Bakış açısına henüz karar vermediysen önce onu netleştir — birinci tekil mi üçüncü tekil mi yazısı bunu anlatıyor — sonra o anlatıcının doğal olarak hangi zamanı kullanacağını sor.
Tek sahne sınaması
Elinde olan, bir sayfa kadar bir sahneyi al ve öbür zamanla yeniden yaz. Cilalama, yalnızca çevir. Sonra ikisini yüksek sesle oku. Çoğu zaman biri anlatıcıyı kendisi gibi gösterir, öbürü bir alıştırma gibi durur. Hangi sürümü okurken bir şey eklemek ya da çıkarmak istediğine de dikkat et; malzemenin hangisine uyduğunun ipucu o.
Zaman kaymalarından kaçınmak
En sık sorun yanlış zamanı seçmek değil, sahnenin ortasında ikisi arasında kaymak — genelde heyecanlı anlarda. Şimdiki zamanla yazılan taslaklar aksiyonda geçmişe, geçmiş zamanlı taslaklar betimlemede şimdiki zamana kayar. Türkçede bu kaymalar özellikle "-yordu" ile "-yor" arasında ve diyalog sonrası cümlelerde olur.
- Yalnızca fiillere bakan bir okuma yap. Bir düzeltme turunda fiil dışındaki her şeyi görmezden gel. Sıkıcıdır, işe yarar.
- Geriye dönüşlere dikkat et. Geçmiş zamanlı metinde geriye dönüşe bir iki cümle "-mişti" ile gir, sonra düz geçmişe dön.
- Genel doğruları ayır. "Su yüz derecede kaynar" her zamanda şimdiki/geniş zamanda kalır; bu bir kayma değildir.
Düzeltme turları hakkında daha fazlası: kendi metnini nasıl düzeltirsin.
Bilerek karıştırmak
Bazı romanlar bir zaman çizgisini şimdiki, diğerini geçmiş zamanla anlatır; bu da okurun hangi hatta olduğunu takip etmesine yardım eder. Çift zaman çizgili romanlarda sık görülen bir seçim. Bilinçli karışım işe yarar, çünkü her bölümün kendi içinde tutarlıdır.
Yarı yolda fikrini değiştirirsen
Zamanın yanlış olduğunu geç fark edersen, önce taslağı elindeki zamanla bitir, düzeltme aşamasında çevir. Ortada değiştirmek yarısı bir zamanda, yarısı öbüründe bir metin çıkarır; bunu düzeltmek ikisinden de zordur. Çevirmek sıkıcı ama mekanik bir iş; yaratıcı kararlar taslak yazarken verilmeye değer.
Arwy'yi biz yapıyoruz: kitabını bölüm bölüm yayınladığın, okurların tek bir satıra yorum bırakabildiği bir uygulama; altıncı bölümde şimdiki zamana kaydığını çoğu zaman bir okur orada söyler. Android'de ve tarayıcıda çalışıyor; iOS uygulamamız henüz yok.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Açılışın hangi zamanla daha iyi duruyor, emin değil misin? Bir bölüm yayınla, okurların tepkisine bak. Arwy Google Play'de.