Türkiye'de neredeyse herkesin bir ağzı var ve okur bunu bilir. Bu yüzden şive, Türkçe yazan biri için hem büyük bir fırsat hem de tuzak. Yerinde kullanılan iki kelime bir karakterin nereden geldiğini, kaç yaşında olduğunu, hatta kiminle konuşurken rahatladığını anlatır. Ama her kelimesi bozulmuş bir diyalog sayfayı bulmacaya çevirir ve karakteri bir televizyon skeci tipine indirger.
Kural: şive tuzdur, yemek değil. Okurun kulağını bir kez kur, sonra geri çekil.
Önce karakter, sonra ağız
Şiveyi bir kostüm gibi giydirme. Önce karakterin kim olduğunu bil: ne istiyor, neyden utanıyor, kime karşı yumuşuyor. Ağız bunun üstüne gelir. Karadenizli bir karakter yalnızca "geliyrum" dediği için Karadenizli olmaz; konuşmasının hızı, lafı dolandırmadan söylemesi ya da tam tersi, şakayı nereye sakladığı onu kurar. Her karaktere ayrı bir ses vermek burada da temel.
Az ama doğru yerde
En sağlam yöntem şiveyi karakterin ilk konuşmasında birkaç belirgin işaretle kurmak, sonra yoğunluğu düşürmek. Okurun kafası sesi bir kez duyduktan sonra gerisini kendisi tamamlar. Her repliği şiveyle yazmak yerine şu durumlarda dozu artır:
- Duygu yükseldiğinde. İnsanlar öfkelenince, korkunca ya da çok mutlu olunca kendi ağızlarına döner. Bu, şiveyi bir süs değil anlam taşıyan bir şeye çevirir.
- Karakter kendi insanıyla konuşurken. İstanbul'da ofiste düz konuşan biri, telefonda annesiyle konuşurken değişir. O geçiş, iki sayfalık betimlemeden daha çok şey söyler.
- Mizah gerektiğinde, ama karakterle birlikte gülerek. Okur karakterin kendisine değil, söylediğine gülmeli.
Ses yerine kelime ve söz dizimi
Şiveyi yazmanın iki yolu var: sesleri değiştirmek ("gidiyorum" yerine "gidiyrum") ya da kelime ve cümle kuruluşunu değiştirmek. İkincisi neredeyse her zaman daha iyi okunur.
Yöresel kelimeler çok iş görür: Egeli bir karakterin ağzından "gari", Karadenizlinin "uşağum", Doğulunun "lo" ya da "kurban" diye hitabı, ses değiştirmeden yöreyi belli eder. Okurun anlamını bağlamdan çıkarabileceği kelimeleri seç; dipnot gerektiren bir kelime akışı keser.
Cümle kuruluşu da öyle. Fiili öne alan devrik cümleler, sonuna eklenen "da", "ha", "gari" gibi ilgeçler, kısa ve kesik yanıtlar ya da tam tersi, uzun ve dolambaçlı anlatımlar. Bu tercihler imla bozmadan sesi duyurur.
Ses değişikliğini az kullan ve tutarlı kullan. Bir karakter "gelirum" diyorsa bütün kitap boyunca öyle desin; bir sayfada "geliyorum" bir sayfada "gelirum" okuru hata yaptığını sanmaya iter. Tutarlılığı korumak için karakterin kullandığı birkaç biçimi bir yere not et; uzun projelerde bu işi romanda tutarlılık notları görür.
Yaş, kuşak ve şehir
Aynı yöreden iki karakter aynı konuşmaz. Köyde yaşayan bir babaanne ile üniversite için şehre gelmiş torunu aynı ağzı taşır ama torununki çok daha incedir; belki yalnızca birkaç kelimede, belki yalnızca öfkelenince ortaya çıkar. Bu farkı göstermek, aileyi tek bir tip olmaktan çıkarır ve kuşaklar arasındaki mesafeyi kendiliğinden anlatır.
Göç de sesi değiştirir. Yıllardır Almanya'da yaşayan bir amca ya da Balkanlardan gelmiş bir ailenin üçüncü kuşağı, karışık ve kendine özgü bir dil konuşur. Bunu düzeltmeye çalışma; o karışıklık karakterin hikâyesinin bir parçası.
Yazımda dikkat edilecekler
Kesme işaretini düşen sesleri göstermek için kullanabilirsin ama her kelimede değil: "n'apıyon" bir kez işe yarar, bir paragraf boyunca yorar. Kesme işaretinin genel kullanımı için kesme işareti yazımıza bak. Diyalog noktalaması şiveli metinde de aynı kalır; konuşma çizgisi ya da tırnak, hangisini seçtiysen. Ayrıntılar: Türkçede diyalog noktalaması.
Anlatıcı sesi şiveye bulaşmamalı, eğer bilinçli bir seçim değilse. Birinci tekil anlatan karakter kendi ağzıyla anlatıyorsa bu ayrı bir karar ve bütün kitabı taşıyacak kadar dengeli olmalı.
Karikatürden kaçmak
Türkçe kurguda en sık görülen hata, şiveyi bir zekâ ya da eğitim göstergesi gibi kullanmak: İstanbullu karakter düzgün ve akıllı, yöreden gelen karakter komik ya da saf. Okur bunu fark eder ve o yöreden gelen okur bunu kişisel algılar. Şiveli konuşan karakterin en zeki, en ince ya da en acımasız karakter olabildiğini unutma.
Bir de tek tip sorunu var. "Karadeniz şivesi" tek bir şey değil; Rize ile Ordu, Erzurum ile Diyarbakır aynı konuşmaz. Bilmediğin bir ağzı genelleme yaparak yazma. Bir yöreyi iyi tanımıyorsan ya ondan gelen birine metni okut ya da şiveyi kelime düzeyinde tutup ses değişikliğinden uzak dur. Bilmediğin yerleri yazmak üzerine: gitmediğin bir yeri yazmak.
Sınamak
Diyaloğu sesli oku. Takıldığın yerde okur da takılır. Sonra şiveli repliklerin yarısını düz Türkçeye çevir ve tekrar oku; çoğu zaman karakterin sesi hâlâ duyulur ve sayfa rahatlar. Duyulmuyorsa eksik olan şive değil, karakterdir.
En iyi test o yörenin okuru. Arwy'yi biz yapıyoruz: kitabını bölüm bölüm yayınlayabildiğin, okurların tek bir satıra yorum bırakabildiği bir uygulama; şiveli bir replik kulağa yanlış geliyorsa bunu çoğu zaman tam o satırın altında öğrenirsin. Android'de ve tarayıcıda (arwy.tr) çalışıyor.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Şiveli bir karakter mi yazıyorsun? O yöreden okurlar sana söyler. Arwy Google Play'de.